Olej do łańcucha rowerowego na mokre warunki (bicycle chain oil for wet conditions) to temat, który zaczyna się nie od butelki, tylko od fizyki. W deszczu i błocie napęd nie walczy wyłącznie z tarciem, lecz przede wszystkim z wodą, która wypłukuje film smarny, i z drobinami mineralnymi, które w wodzie tworzą zawiesinę zdolną do intensywnego zużycia ściernego. Dlatego środek „na mokro” oceniam jak inżynier, ale używam jak rowerzysta: ma utrzymać ciągły film w strefie sworzeń–tuleja–rolka, ma ograniczać korozję i ma nie zamienić łańcucha w kolektor piasku.
Jako punkt odniesienia przyjmuję mineralny olej łańcuchowy o bardzo wysokiej lepkości, projektowany zazwyczaj do pracy w łańcuchach maszyn, gdzie liczy się odporność filmu na ścinanie. Parametry typowe takiej bazy to lepkość kinematyczna w 40°C około 500 mm²/s oraz w 100°C około 30 mm²/s, temperatura zapłonu około 216°C, temperatura krzepnięcia około −5°C i pozostałość po koksowaniu około 0,91%. Taka baza nie jest „wodnista”, więc nie znika z ogniw po kilku minutach, a wysoka temperatura zapłonu zwykle idzie w parze z dobrą stabilnością oksydacyjną. Dodatkowo w opisie technologii tej klasy oleju spotyka się pakiet dodatków przeciwutleniających, dyspergujących i poprawiających odporność na pienienie, co w realnym świecie oznacza mniej szlamu i mniej problemów z utrzymaniem filmu przy zmiennym obciążeniu.
Właśnie w oleju EVIL Rain Oil zastosowano dodatek w postaci dyspersji smarów stałych w oleju mineralnym, z dyspergatorem utrzymującym cząstki w zawiesinie. Kluczowe jest to, że dyspersja została projektowana jako dodatek do olejów mineralnych i ma parametry tribologiczne mierzone w testach laboratoryjnych: w próbie czterokulowej VKA obciążenie zespawania ponad 4000 N, a w maszynie Almen-Wieland obciążenie OK rzędu około 16000 N. Rozmiar cząstek jest mały, typowo 2–3 mikrometry, co sprzyja pracy w mikroszczelinach kontaktu i stabilizuje smarowanie graniczne wtedy, gdy woda robi się „trzecim elementem” w układzie tarcia. Zalecane dozowanie takiej dyspersji w mieszaninie oleju do łańcucha rowerowego firmy Evil oscyluje około 3% objętości, więc mówimy o modyfikacji właściwości, a nie o kosmetyce oleju bazowego
W świecie rowerowym często pada pytanie, czy w ogóle warto komplikować, skoro w sklepach jest tani smar do łańcucha rowerowego na mokro. Moja odpowiedź jest przewidywalna: warto, jeśli rozumiesz, co kupujesz albo co wlewasz. Na mokro najczęściej przegrywają środki zbyt rzadkie i zbyt lotne. Wypłukują się szybko, a potem łańcuch zaczyna pracować jak pilnik. Z kolei środki przesadnie lepkie na zewnątrz potrafią zbierać błoto i piasek, przez co zyskujesz odporność na wodę kosztem intensywnego ścierania. Rozsądny mineralny układ „na deszcz” powinien więc utrzymać film wewnątrz ogniw, ale nie może zostawiać grubego, klejącego płaszcza na płytkach.
Jeśli potraktować mieszaninę mineralnej bazy o lepkości około 500 mm²/s w 40°C oraz dyspersji smarów stałych jako model, to da się z niej wyciągnąć wymagania dla mineralnego oleju rowerowego na mokro. Po pierwsze, lepkość bazy nie powinna być niska. W deszczu film jest rozrywany nie tylko przez nacisk, ale i przez przepływ wody oraz przez detergenty z drogi. Wysoka lepkość pomaga utrzymać film w szczelinie i ogranicza „wymywanie” z rolek. Po drugie, baza powinna być stabilna termicznie i oksydacyjnie; w praktyce dobrym wskaźnikiem jest temperatura zapłonu wyraźnie powyżej 200°C oraz brak nagłych zmian lepkości w typowym zakresie pracy napędu. Po trzecie, nie da się uciec od chemii: na mokro liczy się ochrona antykorozyjna i zdolność do wypierania wody z metalu, bo inaczej po jednej mokrej jeździe łańcuch zaczyna rdzewieć od środka, a nie od tego, co widać.
W mokrych warunkach pojawia się jeszcze jedna cecha, której na sucho można prawie nie zauważyć: odporność na zmywanie. Jeśli po pięciu minutach jazdy w deszczu płyty zębatek robią się matowe, a łańcuch zaczyna skrzypieć, to znaczy, że film został przerwany przez wodę. Dlatego w mineralnych układach na mokro szukam nie tylko lepkości, ale i adhezji, czyli zdolności oleju do „przyklejenia się” do stali w cienkiej warstwie.
Dyspersja smarów stałych wnosi do układu mechanizm awaryjny. Gdy woda chwilowo rozcieńcza warstwę oleju, drobne cząstki smaru stałego o rozmiarze 2–3 µm mogą nadal redukować tarcie w reżimie granicznym, bo wypełniają mikronierówności i ograniczają bezpośredni kontakt metalu z metalem. To nie jest magia, tylko klasyczna tribologia: w reżimie granicznym o wyniku decyduje chemia i struktura filmu, a nie sama grubość oleju. Laboratoryjne wskaźniki nośności, takie jak 4000 N w VKA i 16000 N w Almen-Wieland, są tu przydatne, bo mówią, że dodatek jest projektowany pod wysokie naciski kontaktowe. Rowerzysta nie musi znać norm DIN, żeby to docenić; wystarczy, że po mokrej jeździe napęd nie staje się „papierowy” w odczuciu i nie pojawiają się metaliczne dźwięki przy mocnym depnięciu na pedały.
Jest też wątek antykorozyjny, często pomijany, bo rdza nie robi hałasu od razu. Woda wciągana kapilarnie do wnętrza ogniw potrafi zostać tam na wiele godzin, zwłaszcza gdy rower stoi w chłodnym garażu. Jeżeli środek smarny nie wypiera wilgoci i nie zostawia ochronnej warstwy, korozja zaczyna się w miejscu, którego nie widać, a potem łańcuch wydłuża się szybciej mimo regularnego smarowania. Mineralna baza o wysokiej lepkości, wzmocniona dodatkami ochronnymi, ogranicza ten efekt, bo utrzymuje film dłużej niż lekkie olejki.
Warto też powiedzieć wprost, jak rozumieć frazę olej do łańcucha rowerowego na deszcz. To nie jest po prostu „gęsty olej”. To olej, który ma adhezję do metalu i utrzymuje film mimo wody, a jednocześnie jest na tyle płynny, by wnikać do środka ogniw. Zbyt gęsty, bez zdolności penetracji, zostanie na zewnątrz, a w środku będzie sucho. Zbyt rzadki wniknie, ale zostanie wypłukany. Technicznie mówiąc, chcesz środka o wysokiej lepkości bazowej i jednocześnie dobrej zwilżalności oraz dodatków poprawiających smarowanie graniczne. Dokładnie w tym miejscu smar do łańcucha rowerowego minerał ma przewagę nad wieloma wodnistymi „uniwersałami”: stabilny mineralny film nie znika natychmiast, a odpowiednio dobrane dodatki poprawiają jego zachowanie pod naciskiem.
O aplikacji w mokrych warunkach też warto mówić technicznie, bo to zmienia wynik bardziej niż sama marka. W deszczu nie wygrywa ten, kto da najwięcej środka. Wygrywa ten, kto wprowadzi smar do środka ogniw i zetrze nadmiar z zewnątrz, zanim błoto zrobi z niego masę ścierną. Nakładam więc środek od strony wewnętrznej, kropla na rolkę, kilkadziesiąt obrotów korbą, krótka przerwa na penetrację, potem solidne wytarcie płytek. Na mokro wytarcie nie służy „estetyce”, tylko redukcji przyklejania brudu. Jeśli po jeździe w deszczu łańcuch wygląda na lekko tłusty w środku, ale na zewnątrz nie klei palca, to znaczy, że film pracuje tam, gdzie trzeba.
Jeżeli mam zebrać wymagania w jedno zdanie, to mineralny smar do łańcucha rowerowego na mokre warunki powinien opierać się na bazie o wysokiej lepkości w 40°C (rzędu kilkuset mm²/s) i umiarkowanej lepkości w 100°C (kilkadziesiąt mm²/s), z wysoką stabilnością termiczną (temperatura zapłonu wyraźnie powyżej 200°C), z punktem krzepnięcia pozwalającym na pracę w chłodzie (około −5°C lub niżej), z dodatkami przeciwutleniającymi, dyspergującymi i przeciwpiennymi oraz z realną ochroną graniczną pod obciążeniem, wzmacnianą przez drobne cząstki smaru stałego w dyspersji. W takim układzie woda ma trudniej, a tarcie nie dostaje „nagiej stali” nawet wtedy, gdy przejedziesz przez serię kałuż i mokry piach.
W tej logice „tani” nie znaczy „byle jaki”. Tani smar do łańcucha rowerowego na mokro może być rozsądnym wyborem, jeśli stoi na dobrej bazie mineralnej i ma poprawioną nośność oraz ochronę antykorozyjną. Wtedy płacisz mniej za etykietę, a więcej dostajesz w parametrach. A parametry są w mokrych warunkach bezlitosne: jeśli film się nie trzyma, łańcuch rdzewieje i hałasuje; jeśli film trzyma się zbyt lepko na zewnątrz, napęd zużywa się od brudu. Dobrze dobrany mineralny układ z dodatkiem smarów stałych potrafi przerwać ten zły kompromis, bo łączy adhezję i nośność z kontrolą zużycia granicznego.
Jeśli chcesz gotowego produktu, który odpowiada takim wymaganiom i ma być praktycznym wyborem na jesień, zimę i wiosenne ulewy, taki produkt można znaleźć na stronie abscmt.pl i nazywa się Evil Rain Oil.